Nikaragvo Versus Usono

La sola lando kondamnita pro terorismo de la Internacia Kortumo: Usono.

La 11a de enero de 2021 Usono aldonis Kubon denove al la listo de landoj, kiuj subtenas terorismon kune kun Nord-Koreio, Irano kaj Sirio. Ni memoru, ke Sudano estis forigita de la listo kiel parto de la interkonsento, en kiu ĝi agnoskis la ŝtaton Israelo.

Hodiaŭ estas bona okazo memori, ke el la landoj menciitaj en la antaŭa paragrafo, nur unu havas kondamnon en la internacia kortumo pri terorismo, kaj tio estas Usono.

Ni memoru:

La registaro de Ronald Reagan financis paramiliciajn grupojn en Nikaragvo per publika mono, kiam la Usona Kongreso rifuzis daŭrigi la financadon, la CIA decidis kontrabandi armilojn al Irano kaj elpensi la drogon konatan kiel “Crack” from Kokao (Coca) akirita de la “Contra” mem en Nikaragvo.

Damaĝoj al Nikaragvo. En 1989, la kosto de ekonomia damaĝo kaŭzita de la civila milito en Nikaragvo kaŭzis la jenajn perdojn:

  • 38.000 mortintoj de la kontraŭrevolucia milito antaŭenigita de Usono.
  • Perdas 17.000 milionojn da dolaroj rilate detruon de infrastrukturoj (pontoj, elektraj transportaj turoj, digoj, sanaj centroj, edukado kaj agrikultura produktado, ktp.) Kaj ties ekonomiaj konsekvencoj.
  • La verdikto de la Internacia Kortumo malsukcesis determini la sumon de kompenso al kiu Nikaragvo estus kreditita, establante ke se la partioj ne atingus interkonsentojn tiurilate, la Kortumo mem determinus la respondan sumon.

Postulo pri juĝo:

La 9-an de aprilo 1984 la registaro de Nikaragvo petis malfermi juĝan proceson kontraŭ Usono pro agadoj, kiuj malobservas la internacian juron kontraŭ ĝi. La peto ankaŭ petis la Kortumon ordigi provizorajn protektajn rimedojn, specife, ke la Kortumo ordonu la tujan ĉesigon de ĉiuj usonaj subtenoj al la kontraŭulo.

La fundamenta peto de Nikaragvo estis, ke la Kortumo deklaru kontraŭleĝajn ĉiujn sekretajn agadojn patronitajn de la usona registaro por kontribui al la renverso de la nikaragva registaro.

Aparte menciindas la atako farita de ĉirkaŭ 6 000 kontraŭ kontraŭ nikaragva teritorio en marto 1984, la minado de la ĉefaj nikaragvaj havenoj kun la celo ekonomie izoli la landon kaj kie nederlandaj, panamaj, sovetiaj, japanaj kaj britaj posedaj ŝipoj estis damaĝitaj. Ĉi tio aldoniĝas al la senkaŝa penado de la registaro Reagan por akiri 21 milionojn da dolaroj por subteni la agadojn de la Kontraŭuloj.

La akuzoj de la sandinistoj estis, ke ĉiuj ĉi tiuj agadoj malobservis la internacian juron kaj la ĉartojn de UN kaj OEA, precipe la principojn: I) ne uzi forton aŭ la minacon de forto en rilatoj kun aliaj ŝtatoj, II) ne malobservi la suverenecon, teritorian integrecon aŭ politikan sendependecon de iu ajn alia ŝtato, kaj III) ne malobservi la liberecon de la maroj aŭ malhelpi pacan maran komercon.

La decido. La 27-an de junio 1986 la Kortumo decidis, ke:

  1. Kiam li deklaras en la disputo alportita antaŭ la Kortumo, per la peto prezentita de la Respubliko Nikaragvo, la 9-an de aprilo 1984, la Kortumo devas apliki la Rezervon de la Plurflanka Traktato enhavita en la Deklaro de Akcepto de la jurisdikcio fare de la Registaro de Usono, deponita la 26an de aŭgusto 1946.
  2. Ĝi malakceptas la pravigon por kolektiva memdefendo konfirmita de Usono rilate al la milita kaj milicia agado kontraŭ Nikaragvo.
  3. Usono, trejnante, armante, ekipante, financante kaj provizante la fortojn de la vendotablo aŭ alimaniere kuraĝigante, subtenante kaj helpante en la ekzekuto de militaj kaj miliciaj agadoj en kaj kontraŭ Nikaragvo, agis kontraŭ la Respubliko de Nikaragvo, malo al sia devo laŭ kutima internacia juro ne interveni en la aferojn de alia ŝtato.
  4. Usono per certaj atakoj kontraŭ nikaragva teritorio en 1983-1984, specife la atakoj kontraŭ Puerto Sandino la 13-an de septembro kaj la 14-an de oktobro 1983, la atako kontraŭ Corinto la 10-an de oktobro 1983, la atako kontraŭ la mararmea bazo Potosí la 4-an kaj 5-an de januaro 1984, la atako kontraŭ San-Juano-Sur la 7-an de marto 1984; atakoj kontraŭ patrolŝipoj en Puerto Sandino la 28-an kaj 30-an de marto 1984 kaj la atako kontraŭ San Juan del Norte la 9-an de aprilo 1984; Aldone al la intervenoj menciitaj en paragrafo 3, kiu inkluzivas uzon de forto, ĝi agis kontraŭ la Respubliko Nikaragvo malobservante sian devon laŭ la kutima internacia juro ne uzi forton kontraŭ alia ŝtato.
  5. Usono, direktante aŭ rajtigante transflugojn de nikaragva teritorio kaj farante agojn atribueblajn al Usono menciitaj en paragrafo 4, agis kontraŭ la Respubliko Nikaragvo malobee al sia devo laŭ kutima internacia juro ne malobservi la suverenecon de alia ŝtato.
  6. Metante minojn en la internaj aŭ teritoriaj akvoj de la Respubliko Nikaragvo dum la unuaj monatoj de 1984, Usono agis kontraŭ la Respubliko Nikaragvo malobservante siajn devojn laŭ la kutima internacia juro ne uzi la forto kontraŭ alia ŝtato, ne interveni en siajn aferojn, ne malobservi sian suverenecon kaj ne interrompi pacan maran komercon.
  7. Por la agoj menciitaj en paragrafo 6, Usono agis kontraŭ la Nikaragva Respubliko malobservante siajn devojn laŭ Artikolo XIX de la Traktato de Amikeco, Komerco kaj Navigado inter la Ŝtatoj. Usono kaj Nikaragva Respubliko, subskribita en Managvo la 21-an de januaro 1956.
  8. Usono, malsukcesante malkaŝi la ekziston kaj lokon de la minoj metitaj de ĝi menciitaj en paragrafo 6, agis malobservante siajn devojn laŭ kutima internacia juro tiurilate.
  9. Usono, preparante en 1983 manlibron kun la titolo Psikologiaj Operacioj en Gerila Milito kaj disvastigante ĝin inter la kontraŭtrupoj, instigis al ili plenumi agojn kontraŭajn al la ĝeneralaj principoj de humanitara juro, sed ne trovas bazo por konkludi, ke eventuale tiaj agoj faritaj estas atribueblaj al Usono.
  10. Usono, pro la atakoj kontraŭ nikaragva teritorio menciita en paragrafo 4, kaj pro deklari ĝeneralan embargon al komerco kun Nikaragvo la 1-an de majo 1985, faris agojn kalkulitajn por senigi ĝian celon kaj celon. la Traktato de amikeco, komerco kaj navigado inter la partioj, subskribita en Managvo la 21an de januaro 1956.
  11. Usono, pro la atakoj kontraŭ nikaragva teritorio menciita en paragrafo 4, kaj pro deklari ĝeneralan embargon al komerco kun Nikaragvo la 1-an de majo 1985, agis malobee al siaj devoj laŭ la Artikolo XIX de la Traktato de Amikeco, Komerco kaj Navigado inter la partioj, subskribita en Managvo la 21an de januaro 1956.
  12. Usono havas tujan devon ĉesi kaj deteni sin de ĉiuj agoj, kiuj povas konsistigi malobservojn de la indikitaj leĝaj devoj.
  13. Usono havas la devon kompensi la Respublikon de Nikaragvo por ĉiuj damaĝoj kaŭzitaj al Nikaragvo pro la malobservoj de la devoj laŭ Internacia Juro supre indikitaj.
  14. Usono havas la devon kompensi la Respublikon de Nikaragvo por ĉiuj damaĝoj kaŭzitaj al Nikaragvo per malobservo de la Traktato de Amikeco, Komerco kaj Navigado inter la partioj, subskribita en Managvo la 21-an de januaro 1956.
  15. La formo kaj kvanto de tia kompenso, se neniu interkonsento estas atingita inter la partioj, estos solvitaj de la Kortumo, kaj la posta proceduro en la afero estas rezervita por ĉi tiu celo.
  16. Ĝi memorigas ambaŭ partiojn pri ilia devo serĉi solvon al iliaj disputoj per pacaj rimedoj laŭ internacia juro.

Kadukaj Potencoj

La “alfrontiĝo” inter Britio kaj Francio sur la insulo Ĵerzejo

Du potencoj, kiuj en aliaj tempoj dediĉis al ekspluatado kaj humiligado de popoloj al la plej foraj lokoj sur la planedo, estas hodiaŭ du potencoj nur nome. Malnoviĝintaj potencoj, kiuj oportune montris siajn dentojn en la antaŭbalota tempo, allogante siajn respektivajn naciismojn kaj al la timo pri kunekzistado kaj unueco, kiun ili ĉiam sabotis. Ni vidu, kio okazis.

La 6an de majo 2021, ĉe la marbordo de la Insulo Ĵerzejo, la Reĝa Mararmeo kaj la Franca Mararmeo deplojis po du ŝipojn, kiel preventa rimedo, dum ĉirkaŭ kvindek francaj fiŝkaptistaj boatoj protestis kontraŭ la malfacilaĵoj por sia laborado.

La Batalo de Ĵerzejo estas sekvo de Briteliro. Francaj fiŝkaptistoj plendas, ke la Ĵerzejaj aŭtoritatoj donas al ili gutajn licencojn (41 permesiloj el 344 petoj) kaj ke ĉi tiu situacio kondukos ilin al ruino. De generacioj ili fiŝkaptas en la riĉaj fiŝkaptaj teritorioj de la plej granda el Manikaj Insuloj, kiu estas nur 22 kilometrojn for de la franca marbordo.

Kion Parizo faris? Minacante la insulon Ĵerzejo per fortranĉado de ĝia elektroprovizo se restriktoj daŭras. Tre Emmanuel- Macron-a ago, antaŭ la prezidantaj elektoj en 2022. Tranĉi submaran kablon portas 90.000 voltojn kaj havas longon de 34 kilometroj. 95% de la elektro konsumita en Ĵerzejo dependas de ĉi tiu provizo. La restanta 5% devenas de dizelaj generatoroj.

Kiel reagis Londono? Komandanta du armilojn de la Reĝa Mararmeo, kies bildoj ĉefrolis sur ĉiuj kovriloj, koincidante kun la plej grandaj lokaj kaj regionaj elektoj, kie la “konservativuloj” aspiras ŝteli la plej eŭroskeptikajn sidlokojn de “Labouristoj”. Ago kun la stampo Boris Johnson.

Francio ankaŭ sendis du malgrandajn ŝipojn, la Athos kaj la Themsis, “por certigi la sekurecon de la fiŝistoj.”

Sendube la eliro de la Uniĝinta reĝlando de la bloko ekis novan epokon, kaj la problemoj de iu ajn adapta periodo estas neregeblaj. Tamen la vera kauzo de maltrankvilo estas la maniero, kiel politikistoj de ambaŭ flankoj nun provas profiti el la disputo. Kaj ĉi tio estas nur la komenco de la grandaj streĉiĝoj en la Manika Markolo. La fiŝkaptada interkonsento post Brexit daŭras ĝis 2026. Post tio, Britio povas malpermesi al EU-ŝipoj fiŝkaptadon en siaj akvoj. Sed tiun saman jaron, la energia interkonsento inter Londono kaj Parizo, kiu tenas la lumojn sur la insulo Ĵerzejo, ankaŭ devas esti renovigita.

Malhela referenco por iuj-aĝaj homoj

Kantoj malpermesitaj post la 11a de septembro.

La elsendo de multaj kantoj je la radiostacioj estis malpermesita post 9/11, la amuza afero estas, ke iuj kantoj estis cenzuritaj tute absurde aŭ per tre malhelaj referencoj. La unua kaj plej frapa decido estis, ke neniu kanto de Rage Against the Machine povus esti ludata en la radio. La kritiko de la bando pri usona socio estis tro por la tiama socio, en kiu estis preparita la tiel nomata “Patriot Act”, kiu tranĉis, favore al nacia sekureco, multajn individuajn liberecojn en Usono. Tamen, malgraŭ tio, estis kantoj cenzuritaj pro eĉ pli troigaj kialoj, kiel ekzemple “Walk Like An Egyptian” de The Bangles, kiu estis cenzurita pro “havi referencojn al Mezoriento”. La premo estis intensa por tiuj, kiuj muzikis, kiuj estis devigitaj ĉesi ludi kantojn malgraŭ voli tion fari. Kurioze, iuj versioj de la sama kanto estis inkluzivitaj dum aliaj ne, kiel okazis kun “Smooth Criminal” de Michael Jackson, kiu ne aperis, dum la versio de Alien Ant Farm aperis.

Teorie, la listo inkluzivis temojn, kiuj, en siaj tekstoj aŭ titoloj, faris ian referencon, kvankam neklaran, al temoj rilataj al 9/11, kiel aviadiloj, kolizioj, morto, militoj kaj perforto, kaj ankaŭ la ĉielo, falo aŭ armiloj. Du festaj temoj, kiuj rilatas al eventoj okazintaj en septembro, ankaŭ estis cenzuritaj. Alia el la grandaj diskutadoj venis de la cenzuro de “What a wonderful world” (Kia Mirinda Mondo) de Louis Armstrong, ĉar, feliĉa muziko ne taŭgis nuntempe.

Ĉi tiu estis la kompleta listo:

Ĉiuj kantoj de Rage Against the Machine
3 Doors Down – Duck and Run
311 – Down
AC/DC – Shot Down in Flames
AC/DC – Shoot to Thrill
AC/DC – Dirty Deeds
AC/DC – Highway to Hell
AC/DC – Safe in New York City
AC/DC – TNT
AC/DC – Hell’s Bells
Ad Libs – The Boy from New York City
Alanis Morissette – Ironic
Alice in Chains – Rooster
Alice in Chains – Sea of Sorrow
Alice in Chains – Down in a Hole
Alice in Chains – Them Bones
Alien Ant Farm – Smooth Criminal
Animals – We Gotta Get Out of This Place
Arthur Brown – Fire
Bangles – Walk Like an Egyptian
Barenaked Ladies – Falling for the First Time
Barry McGuire – Eve of Destruction
Beastie Boys – Sure Shot
Beastie Boys – Sabotage
The Beatles – A Day in the Life
The Beatles – Lucy in the Sky with Diamonds
The Beatles – Ticket To Ride
The Beatles – Obla Di, Obla Da
Billy Joel – Only the Good Die Young
Black Sabbath – War Pigs
Black Sabbath – Sabbath Bloody Sabbath
Blood Sweat and Tears – And When I Die
Blue Oyster Cult – Burnin’ For You
Bob Dylan/Guns N Roses – Knockin’ on Heaven’s Door
Bobby Darin – Mack the Knife
Boston – Smokin’
Brooklyn Bridge – Worst That Could Happen
Bruce Springsteen – I’m On Fire
Bruce Springsteen – Goin’ Down
Bruce Springstein – War
Buddy Holly and the Crickets – That’ll Be the Day
Bush – Speed Kills
Carole King – I Feel the Earth Move
Cat Stevens – Peace Train
Cat Stevens – Morning Has Broken
Chi-Lites – Have You Seen Her
The Clash – Rock the Casbah
Creedence Clearwater Revival – Travelin’ Band
The Cult – Fire Woman
Dave Clark Five – Bits and Pieces
Dave Matthews Band – Crash Into Me
Dio – Holy Diver
Don McLean – American Pie
The Doors – The End
Drifters – On Broadway
Drowning Pool – Bodies
Edwin Starr – War
Elton John – Benny & The Jets
Elton John – Daniel
Elton John – Rocket Man
Elvis – (You’re the) Devil in Disguise
Everclear – Santa Monica
Filter – Hey Man, Nice Shot
Fontella Bass – Rescue Me
Foo Fighters – Learn to Fly
Frank Sinatra – New York, New York
Fuel – Bad Day
The Gap Band – You Dropped a Bomb On Me
Godsmack – Bad Religion
Green Day – Brain Stew
Happenings – See You in September
Herman’s Hermits – Wonderful World
Hollies – He Ain’t Heavy, He’s My Brother
J. Frank Wilson – Last Kiss
Jackson Brown – Doctor My Eyes
James Taylor – Fire and Rain
Jan and Dean – Dead Man’s Curve
Jerry Lee Lewis – Great Balls of Fire
Jimi Hendrix – Hey Joe
John Lennon – Imagine
John Mellencamp – Crumbling Down
John Mellencamp – I’m On Fire
John Parr – St. Elmo’s Fire
Judas Priest – Some Heads Are Gonna Roll
Kansas – Dust in the Wind
Korn – Falling Away From Me
Led Zeppelin – Stairway to Heaven
Lenny Kravitz – Fly Away
Limp Bizkit – Break Stuff
Local H – Bound for the Floor
Los Bravos – Black is Black
Louis Armstrong – What A Wonderful World
Lynyrd Skynyrd – Tuesday’s Gone
Martha & the Vandellas – Nowhere to Run
Martha & the Vandellas – Dancing in the Streets
Megadeth – Dread and the Fugitive
Megadeth – Sweating Bullets
Metallica – Seek and Destroy
Metallica – Harvester or Sorrow
Metallica – Enter Sandman
Metallica – Fade to Black
Mitch Ryder and the Detroit Wheels – Devil with the Blue Dress
Mudvayne – Death Blooms
Neil Diamond – America
Nina – 99 Luft Balloons/99 Red Balloons
Nine Inch Nails – Head Like a Hole
Norman Greenbaum – Spirit in the Sky
Oingo Boingo – Dead Man’s Party
Ozzy Osbourne – Suicide Solution
Paper Lace – The Night Chicago Died
Pat Benatar – Hit Me with Your Best Shot
Pat Benatar – Love is a Battlefield
Paul McCartney and Wings – Live and Let Die
Peter Gabriel – When You’re Falling
Peter and Gordon – I Go To Pieces
Peter and Gordon – A World Without Love
Peter Paul and Mary – Blowin’ in the Wind
Peter Paul and Mary – Leavin’ on a Jet Plane
Petula Clark – A Sign of the Times
Phil Collins – In the Air Tonight
Pink Floyd – Run Like Hell
Pink Floyd – Mother
P.O.D.- Boom
Pretenders – My City Was Gone
Queen – Another One Bites the Dust
Queen – Killer Queen
Red Hot Chili Peppers – Aeroplane
Red Hot Chili Peppers – Under the Bridge
REM – It’s the End of the World as We Know It
Rickey Nelson – Travelin’ Man
Rolling Stones – Ruby Tuesday
Saliva – Click Click Boom
Sam Cooke – Wonderful World
Santana – Evil Ways
Savage Garden – Crash and Burn
Shelly Fabares – Johnny Angel
Simon And Garfunkel – Bridge Over Troubled Water
Skeeter Davis – End of the World
Slipknot – Left Behind
Slipknot – Wait and Bleed
Smashing Pumpkins – Bullet With Butterfly Wings
Soundgarden – Blow Up the Outside World
Soundgarden – Fell on Black Days
Soundgarden – Black Hole Sun
Steam – Na Na Na Na Hey Hey
Steve Miller – Jet Airliner
Stone Temple Pilots – Big Bang Baby
Stone Temple Pilots – Dead and Bloated
Sugar Ray – Fly
Surfaris – Wipeou
System of a Down – Chop Suey!
Talking Heads – Burning Down the House
Temple of the Dog – Say Hello to Heaven
Third Eye Blind – Jumper
Three Degrees – When Will I See You Again
Tom Petty – Free Fallin’
Tool – Intolerance
Tramps – Disco Inferno
U2 – Sunday Bloody Sunday
Van Halen – Dancing In The Street
Van Halen – Jump
Yager and Evans – In the Year 2525
Youngbloods – Get Together
Zombies – She’s Not There

Kialoj por Apogi Ĉinaj Amaskomunikiloj

Kion ni esperantistoj pensus, se morgaŭ NASA afiŝus en siajn sociaj retoj Esperante ankaŭ?

Tio tre ĝojigus nin, ĝi donus grandegan rekonon kaj videblecon por la lingvo kaj la esperantista projekto, do kial kiam ĉinaj influantinoj rakontas al ni pri la spacaj atingoj de sia lando iuj respondas per malĝentileco, per novaĵoj pri Tiananmen, la ujguroj, Tibeto aŭ io alia nerilata?

Mi pensas, ke ĉi tiu sinteno estas malagrabla, maljusta kaj maloportuna por la esperanta projekto.

Malagrabla

Ni estas en la tempoj de sociaj retoj, kiam homoj parolas por detrui aliajn, ili opinias sen esti leginta la artikolon sed nur leginte la titolon aŭ la bildon, kiu akompanas la artikolon (se oni ne metas bildon, la nombro de “legantoj” estas malpli ol triono).

En nunaj tempoj insulti iun por ne konsento kun tio, kion ili esprimas, estas ofta praktiko, sed insulti ĝin ne sufiĉas, vi devas detrui ĝin, vi devas fari ke ĝi ne diras nenio denove.

Tio ne pravas, homoj indas respekton kaj kvankam ĉi tio sonas malmoderna, se ili estas virinoj ili indas eĉ pli respekte.

Ulo plendis en la facebook-grupo nomita simple “Esperanto”, kial Lucia Lee rajtis publikigi siajn novaĵojn kaj filmetojn en tiu grupo, kiu ŝajne ofendis siajn okulojn. Mi pensas, ke estas bonege, ke ŝi publikigas tie, mi volus, ke pli da homoj faru tion, kun diversaj vidpunktoj, kondiĉe ke perforton ne incitas, aŭ homoj estas manipulataj por voĉdoni por Donald Trump.

Maljusta

Revivi, kiam ĝi estas senrilata, novaĵojn pri la internaj polemikoj de Ĉinio ne estas juste al kiu esprimas ideon, ĝi similas kiam iu ajn…

Katolikanoni respondus per la inkvizicio
Germananoni respondus per bildo de la holokaŭsto
Francanoni respondus per la historio de Alĝerio
Belganoni respondus per la historio de la Belga Kongo
Kroatanoni respondus per la historio de la ustaŝaj
Serbanoni respondus per la historio de la balkana milito
Usonanoni respondus parolante pri ilia historio
PortorikanoNi respondus parolante pri regetono *

*Mi scias, ke la vera origino de tiu muziko estas panama, ĝi estas nur ŝerco.

Por ĉiu malbona afero dirota pri Ĉinio, almenaŭ dek povas esti diritaj por ĉiu eksa kolonia potenco, kaj almenaŭ 50 se temas pri Anglujo aŭ Usono. Sed kiel diris Gandhi: Okulo por okulo kaj la mondo iĝos blinda.

Maloportuna

Kio okazus se la landoj BRIC morgaŭ elektus Esperanton kiel sian laborlingvon? Kio se Ĉinio diris, ke ĝiaj internaciaj traktatoj estos subskribitaj en la mandarena, la lingvo de la alia subskribinto, kaj en Esperanto, pro sia klareco kaj praktikeco? Kio se Ĉinio morgaŭ dirus, ke ĝiaj sciencaj revuoj estos Esperante?

Ni ne estu naivaj, ĉi tio eble sonas profunde utilisma, sed la plej bona espero por la kresko de Esperanto kuŝas en la intereso, kiun montris Ĉinio kaj en la ekonomia kresko de ĉi tiu potenco.

Invito

Lingvo ne mortas, kiam mortas la lasta homo, kiu parolas ĝin, ĝi mortas kiam mortas la duonlasta homo, kiu parolas ĝin, ĉar tiam la lasta persono havas neniun kun kiu paroli.

La invito estas paroli Esperante kun iu ajn, kiu volas fari tion, ni parolu eĉ se ni ne konsentas, tiel iam ni povu konsenti.

Ne moku pri IDO, moku pri la angla

Kion pensus ekterterano vidante, ke nia reganta lingvo tiel konfuzas, ke konkursoj okazas por mesuri, kiu kapablas literumi tion, kion aŭdas?

Jen televida filmo de Disney (1986), Kambodia knabino refuĝis en Usono poste Usono detruis sian landon. Ŝi lernis perfekte la anglan kaj partoprenas en literumada konkurso.

Ne la praktikeco de la angla kondukis ĝin al kie ĝi estas, sed la perforto de la socioj, kiuj adoptis ĝin, fakte ĝi estas malproksima de esti praktika, jen kelkaj ideoj prenita de la lasta ĉapitro de la libro “Lingo” de Gaston Dorren, iuj el la plej “ridindaj” aferoj en la angla lingvo:

La vokalo sonas:

Rimarku ĉi tiun liston de vortoj:

Par, Pear, Peer, Pipe, Poor, Power, Purr, Pull, Poop, Puke, Pin, Pan, Pain, Pen, Pawn, Pun, Point, Posh, Pose, Parade; ĉiu el la vokalaj sonoj, kiuj sekvas la P, estas malsama. Entute la angla havas: dudek! vokalaj sonoj, inkluzive diftongojn.

Ekzemple: / ei / povas esti skribita ay, a, ai, au, ey aŭ ei

Kion vi skribas ne estas tio, kion vi diras:

La kapricoj de skriba angla estas pli ol senutilaj, se vi kreskis parolante la anglan, verŝajne malfacilas realigi la centojn da neregulaĵoj, kiujn ĝi havas, sed por tiuj, kiuj devas lerni ĝin, precipe en libroj, la procezo estas vere traŭmata. Por fari justecon al la literumaj abomenaĵoj de la angla ni bezonus 700 paĝan libron. Nun, ni atentigos, ke kvankam la sekvaj vortoj finiĝas per la samaj 4 literoj, neniu el ili rimiĝas kun la aliaj: though, rough, cough, through, bough, thorough, [/dǝu/, /raf/, /kof/, /θru:/, /bau/, /θarǝ/].

Kaj kial Womb, comb kaj bomb sonas tiel malsame?

Se ĉi tio ne sufiĉas por konvinki nin, ke angla literumo estas neeraripova induktoro de migrenoj, ni rigardu la sekvan ekzemplon:

Ghoti estas nereala vorto, kiun oni uzis por montri la malfacilecojn de angla ortografio. Sufiĉas ke oni pronuncu la gh kiel en la angla vorto laugh [laf]; la o kiel en la vorto women [ŭimin], kaj la ti kiel en la vorto nation [nejŝen]. Do la vorto ghoti prononcatus [fiŝ] (samkiel la vorto fiŝo en la angla).

Kiel la angla alvenis ĉi tien?

Parolata kaj skriba angla tute konsentis iam, ĝis antaŭ multaj jarcentoj la plej multaj vortoj komencis evolui laŭ siaj sonoj kaj konduti laŭ bizaraj manieroj kaj iliaj inko-kunuloj rifuzis sekvi ilin. De tiam la kaoso.

Pli pri fiŝoj 

La pluralo de fiŝo (fish) estas… ankaŭ…. fish, sed se ni parolas pri la fiŝoj de pli ol unu especo tiam ni povas uzi la vorton fishes.

Li dormos kun la fiŝoj ĉi-nokte (He’ll sleep with the fishes tonight) la vorto “fishes” estas ĝuste uzata ĉi tie, mafiuloj malbonas sed gramatike ĝustas.

Nun, ekzameneto, en la bildo ĉu vi vidas “4 fish” aŭ “4 fishes”?

La respondo estas “4 fish” kvar fiŝoj ĉar ĉiuj estas de la sama especo: Turbotoj, reale gramatika demando iĝis taksonoma demando, tiel facilas kaj praktikas la angla.

Kiel vi neas?

Plej multaj lingvoj havas klaran vorton kiel “NE”, por esprimi la neadon en iu ajn frazo, la angla preferas nei per sinsekvo de subtilaĵoj:

You writeYou don´t write
She writeShe doesn´t write
You will writeYou wont write
You can writeYou can´t write

Notu, ke la “O” en la verbo “DO” ne sonas same en “DON’T” kaj ke la “A” en “CAN” ne samas kiel “a” en “CAN’T”

Malproksimaj prepozicioj

Kial oni diras en la angla “I want you to listen” anstataŭ la pli klara kaj pli rekta “I want that you listen” (Mi volas, ke vi aŭskultu min). Kaj kial prepozicioj ofte malproksimiĝas de la vorto, kiun ili regas, kiel en “this is the girl i’m in love with” (ĉi tiu estas la knabino, kiun mi ekamas), iom maltrankviliganta por iu ajn nova studento de la lingvo.

Por fini

Buffalo buffalo Buffalo buffalo buffalo buffalo Buffalo buffalo estas angla frazo. Ĝi estis uzita en 1972 de William J. Rapaport. Ĝi signifas “Tiuj Bufalaj bubaloj, kiuj estas timigataj de Bufalaj bubaloj, timigas Bufalajn bubalojn”.

https://eo.wikipedia.org/wiki/Buffalo_buffalo_Buffalo_buffalo_buffalo_buffalo_Buffalo_buffalo

Kaj unu pli:

The Old man the boat

Se vi provas traduki kiel: 

“La maljuna homo la boato” tial, vi neniam komprenos, ĉar la verbo ne videblas.

Nun, provu en la angla pasinteco: The old manned the boat.

Ho-ve” “man” estis la verbo! Tiam:

La maljunulo pilotas la boato

Esperanto estas tre tre klarega ol la angla, Vi povas scii kiu vorto estas la verbo aŭ la objekto aŭ la adjektivo.

Diru NE al Kribrado

Kribrado (en medicino) signifas serĉi malsanon ĉe multaj homoj, kiuj ne montras simptomojn.

La plej polemika kaj poluita kazo, politike kaj ideologie, estas la ekzameno de mama kancero per periodaj mamografioj. Sciencaj pruvoj estas delonge sufiĉe solidaj por forlasi ĉi tiun praktikon, sed tion kontraŭas, pro kulturaj kialoj, la profesiuloj (epidemiologoj, administraj oficialuloj, radiologoj) unuflanke kaj politikistoj, kiuj timas kverelon kun la feminismo, kaj fine la virinoj mem, kiuj emocie konvinkiĝas, ke mamografioj helpos ilin vivi pli longe. 

Sed la evidentecoj estas tiaj, kiaj ili estas. El ĉiuj mil virinoj, kiuj fariĝas regulajn mamografiojn post la aĝo de kvindek, kvar mortos pro mama kancero dum la venonta jardeko; dum el ĉiuj mil virinoj ne ekzamenitaj, kvin mortos pro ĉi tiu malsano. Sur la lipoj de koncernatoj ĉi tio reprezentas ne malpli ol 20-procentan redukton de morta mama kancero (alia ekzemplo de alfa-korupteco). Kio ne estas dirita estas, ke por eviti unu morton pro mama kancero necesis fari mamografion jare ĉe mil virinoj dum dek jaroj, do dek mil mamografioj. Se la ekzameno plilongiĝos ĝis sepdek jaroj, almenaŭ 20 procentoj de virinoj iam donos falsan pozitivon kaj estos invititaj al nova mamografio se ne al biopsio, kun la respondaj adversaj efikoj rilate al angoro, forestaj laboroj, doloro kaj malnecesaj intervenoj.

Alia interesa informo estas, ke post dek jaroj da sekvado, la nombro de mortoj pro iu ajn kaŭzo inter la loĝantaro ekzamenita per mamografio estas identa al tiu de neekzamenitaj pacientoj, kiel estas la kazo de kancero de kojlo kaj prostato. Dume, virinoj surmetas rozkolorajn ĉemizojn kaj kuras kontraŭ mama kancero postulante pli da medicina atento kaj pli da esplorado, kiam fakte ili devas pli bone informiĝi kaj kion la socio devas fari por ili estas antaŭenigi la patrineco, kuraĝigi egaleco, helpu ĉesi fumi, kaj honoru sulkojn anstataŭ halti menopaŭzon kun rejunaj hormonoj. Kaj ĉi tio ne estas verkita de virŝovisto kun heteropatriarka kulturo sed de D-rino Ana Porroche-Escudero, solventa esploristino kun sidejo en Lancaster, en bonega afiŝo afiŝita en la retejo NoGracias. 

Vidi pli:

https://www.nogracias.org

https://www.nature.com/articles/528322a

Kion onklo Sam volas?

Kial elspezi $ 300 milionojn tage dum 20 jaroj por ke Afganio estu la sama kiel en 2001?

Afganio estas lando kun ĉirkaŭ 40 milionoj da homoj, sen nafto, kun iuj neekspluatitaj mineraloj, kaj kun strategia pozicio, kiu igis ĝin avidita predo de multaj imperioj, kio gajnis al ĝi la kromnomon “tombejo de imperioj“. Sed ni ne parolu pri la pasinteco, ni parolu pri la estonteco.

La malamiko de mia malamiko estas mia amiko: Landoj, kiujn Usono volas malstabiligi.

  1. Irano

La oficiala lingvo de Afganio estas persa aŭ pli precize varianto nomata Dari, sed ĝis tie ĝiaj similecoj kun Irano, la diferencoj inter sunaistoj kaj ŝijaistoj malebligas, ke ĉi tiuj du teokratioj fariĝos konstantaj partneroj. Male Irano nune zorgi pri la grandega volumo de rifuĝintoj, kiujn ĝi gastigos, ni memoru, ke Irano estas gastama lando, kiu en la pasinteco ricevis multajn popolojn, la armenoj povas atesti tion.

Armena kvartalo en Esfahano Irano. Moskeo ekstere / Eklezio interne.
  1. Rusio

Rusio ankaŭ tre zorgas pri la malstabileco, kiun Ĝihado povas produkti en la eksaj sovetaj respublikoj, kun kiuj ĝi dividas larĝajn limojn. La konsekvencoj de radikala islamo estas bone konataj de rusoj, krom la evidenta mencio pri Afganujo mem, ni devas memori la militon en Ĉeĉenio.

Jhon Rambo kaj amikoj
  1. Ĉinio

La kazo de Ĉinio estas tre aparta, ŝajnas klare, ke ĝi faros negocon kun la nova registaro de sia najbaro, komence ĝi povus limiĝi al vendado de burkoj kaj aliaj produktoj, kiuj fariĝos modaj, poste ĝi iĝos partnero en la ekstraktado de litio por baterioj kaj aliaj mineraloj. La rilato de Ĉinio kun Pakistano plej bonas, kaj ke la plej facila maniero paroli kun la talibanoj estas per Pakistano, io en kiu Usono estis majstro.

Malstabiligi Ĉinion povas esti kompleksa, eble la strategio estas tridirekta karambolo kun ebla konflikto inter Barato kaj Pakistano en Kaŝmiro, aŭ inter Barato kaj Ĉinio ĉe ĝiaj montaj limoj.

Konkludo

Gravas memori, ke islama terorismo estas kreaĵo de Usono por kaŭzi kapdolorojn al eksa Sovetunio, kiel senatano Charles Wilson mem konfesis kaj festis, kiam eksplodis la afgana-sovetia milito: La rusoj finfine havos sian propran Vjetnamion. La ironio estas, ke la afgana-usona milito estis pli longa ol la Vjetnama milito mem kaj ĝiaj evakuaj scenoj havas nekontesteblan similecon al la falo de Sajgono.

Kabulo / Hoĉimino (Sajgono)

La latina estas la lingvo de la malamiko

Iuj aferoj estas des pli bonaj por esti mortaj. De Giles Fraser

Estinte disleksia infano kun vangofrapaj feliĉaj instruistoj, mi lernis malestimi la latinan. Mi ankoraŭ povas memori la frapon de tiu longa rektilo multe pli klare ol la ŝajne dolĉan guston de Horacio aŭ Livio. Amo, Amas, Amat, Amamus, Amatis, Amant, ad nauseam. Amo havis nenion komunan kun ĝi. Bato se vi miskomprenis. Bato se vi ne koncentriĝus. Ekde la aĝo de sep jaroj la latina estis la kialo, ke mia antaŭlernejo markis nin per ruĝaj linioj sur la malantaŭo de niaj kruroj – por socie marki nin kiel malsamajn al la pleboj.

Nun Boris – kiu lernis sian latinan lingvon en antaŭlernejo ĵus supre de la mia – decidis, ke ĉiuj sciu, kion signifas la vorto pleb. Li destinis 4 milionojn da pundoj al latina instruado en ŝtataj lernejoj. Leviĝante, Boris nomas ĝin. Cinikuloj tamen povus pridubi, ĉu ĉi tio estas iom pli ol ia kultura milito-distrado de ĝenerala aktiva prirabado de homaroj, kun universitataj artaj temoj, ekzemple, alfrontanta ruinigan 50% -redukton. Malnoblaj 4 milionoj da pundoj apenaŭ kaŝas la kontinuan ŝanĝon en edukado for de kulturaj temoj al merkate utilaj STEM-temoj. Arachis hypogaea estas la latina por arakidoj.

Nun mi vere devas esti pasie kontraŭ ĉi tiu latina reviviĝo, tamen modesta. La latina lingvo ne nur estis regulaj infanaj batoj, sed en plenaĝa vivo ĝi fariĝis por mi ia stenografio por la krucumo de Jesuo. Kristanismo komencis la vivon kiel malgranda branĉo de judismo, persekutita de roma imperiismo. En la unua-jarcenta Palestino, la latina estis la lingvo de la subpremanto. Kaj estis la Romanoj, kiuj krucumis Lin. La tuta logiko de la roma mondordo estis detrui ĉiujn kaj ĉion, kio minacis ĝian totaligan regadon. “Redonu al Cezaro la aferojn de Cezaro, kaj al Dio la aferojn de Dio” ne estas ia lerta kompromisa divido de ĉio, kio estas en la surtera kaj la ĉiela.

Ĉiuj aferoj apartenas al Dio, sen resto. Kaj krucumo estis la subskriba puno de la Romano, desegnita por teruradi tiujn, kiuj spitis sian hegemonion. Kun krucumo, “la simbolo, kiu parolis pri la nuda de Cezaro, povus nun paroli pri la nuda amo de Dio”, kiel memorinde diris NT Wright. Amo, Amas, Amat signifis ion tre malsaman nun.

Kompreneble ĉio ĉi malheliĝis kiam la latina mondo kaperis lian religion, farante Romon mem la ĉefurbo de okcidenta kristanismo. Hieronimo tradukis la Biblion al la latina kaj do la lingvo, kiu eble estis uzita de romaj soldatoj dum ili pikis lin per siaj lancoj kaj mokis Lin per insultoj – aŭ, almenaŭ, la lingvo, kiun ili ordonis – fariĝis la oficiala lingvo de la fido mem. La katolika eklezio, alie konata kiel latina eklezio, entombigis ĉion ĉi. Origine, almenaŭ, la latina estis la lingvo de la malamiko.

Do, ĉar mi enhavas teologiajn instinktojn, kiuj igus Ian Paisley ruĝiĝi, kiel mi pensas, ke Boriso vere havas ion kun ĉi tiu tuta latina eksperimento? Ĉar, ĉefe, ĝi reprezentas malgrandan movon kontraŭ la ĝisfunda deprima ideo, ke edukado ekzistas simple por servi la bezonojn de dungantoj. Kio plaĉas al mi pri la latina estas ĝuste ĝia relativa senutileco, la afero mem, kiun ankaŭ ĝiaj kontraŭuloj montras kiel kialon por ne ŝati ĝin. Ĉu ni ne lernu la mandarenan, aŭ la hispanan, ili argumentas? Utilaj temoj, kiuj helpos nin negoci novajn komercajn interkonsentojn kaj enigi nin en la baldaŭan lingvon de tutmonda potenco.

Mi scias, ke ekzistas iuj, kiuj insistas, ke la latina estas finfine terure utila – estante la radiko de tiom multaj aliaj lingvoj, utila por kuracistoj ktp. Sed tio mankas al la afero. Kiel la Episkopo de Worcester lastatempe rimarkigis, edukado similas amikecon, ion valoran per si mem, kaj ne por kio alia ĝi povas esti gajnita. Eduko celita por plenumi iun specifan ekonomian finon ne estas edukado sed trejnado, la instrumentado de io, kiun oni devas ami pro si mem. La latina perfekte taŭgas por ĉi tiu celo.

Eĉ pli surprize, mi ankaŭ iomete simpatias kun tiuj romkatolikoj, al kiuj oni lastatempe diris, ke la uzo de la latina meso estas limigota, kun la nuna papo celanta alporti tion, kion li bezonas por esti disidentaj parokanaroj, pli proksime al la kontrolo de liaj episkopoj. Ŝajnas, ke latina kultado fariĝis reduto por ĉiuj, kiuj kontraŭstarus la progresan teologion de la Dua Vatikana Koncilio. Kaj kvankam mi ne samopinias – kaj ĝi ne vere estas mia batalo – la eklezio devas esti sufiĉe larĝa tendo por gastigi tiujn, kiuj volas adori en la tradicia lingvo de la latina eklezio. La latina donas ian dignon al adoro, ke tio forte kontrastas al la tuta direkto de moderna liturgio, kiu tro ofte nur volas ĉagreni la dion, parolante al Dio same, kiel oni povus paroli kun via kunulo. La latina distancigas Dion, kio ne malbonas en epoko, kiu konstante aprezis imanencon super transcendeco.

Jes, kompreneble, bonaj kaj kuraĝaj viroj mortis por doni al ni religion en la popola lingvo. William Tyndale estis forbruligita pro kuraĝo traduki la Biblion en la anglan. Mi ĝojas, ke post kelkaj jaroj de lia martireco la angla Biblio estis oficiale sankciita de eklezio kaj ŝtato. Sed la kultura milito de la Reformacio finiĝis. Neniu plu devigas nin adori latine. Tiu batalo estis bone gajnita.

La latina do ĉiam estis la loko de kulturaj militoj kaj mi havas multajn kialojn por malami ĝin. Sed nuntempe mi ne plu sentas la bezonon ripeti tiun malnovan eldiron de knablernanto: “La latina lingvo estas tiel morta kiel morta, ĝi mortigis la antikvajn romanojn kaj nun mortigas min.” La latina elstaras en la moderna instruplano ne kiel signo de socia privilegio, nek kiel la lingvo de imperia aŭtoritato, sed kiel rifuzo permesi alklakadon de edukado per merkat-obsedita filistrismo. Iuj lingvoj estas des pli bonaj por esti mortintaj. Tial, malgraŭ la memoro pri ĉiuj tiuj linioj sur la malantaŭo de miaj kruroj, mi ankaŭ esperas, ke miaj infanoj iam lernos la lingvon de tio, kion mi nomis ‘la malamiko’.

Epilogo:

Mi uzas ci tiu oporto por kundividi jena videaĵo de Monty Python

Ĉu J.L. Borges antaŭdiris Vikipedion en 1940?

Tlön, Uqbar, Orbis Tertius estas rakonto pri fikcia enciklopedio kreita de miloj da kontribuantoj.

Vidu la jenan tekston de la rakonto:

Kiuj estas la inventistoj de Tlön? Uzi pluralon estas neevitebla, ĉar la hipotezo de sola inventisto – senfina Leibniz laboranta malhele kaj modeste – estis unuanime rabatita. Oni konjektas, ke ĉi tiu kuraĝa nova mondo estas verko de sekreta societo de astronomoj, biologoj, inĝenieroj, etapizistoj, poetoj, kemiistoj, algebraistoj, moralistoj, pentristoj, geometristoj … direktita de malhela geniulo. Individuoj regantaj ĉi tiujn diversajn fakojn abundas, sed ne tiom kapablas inventemojn kaj malpli tiuj kapablaj subordigi tiun inventemon al rigora kaj sistema plano. Ĉi tiu plano estas tiel vasta, ke la kontribuo de ĉiu verkisto estas senfinecona. Unue oni kredis, ke Tlön estas nura kaoso kaj nerespondeca licenco de la imago; nun oni scias, ke tio estas kosmo.

Ŝanĝu Tlön por Vikipedio kaj legu denove.

Ĝia blua nadlo sopiris de magneta nordo; ĝia metala ujo estis konkavformo; la literoj ĉirkaŭ ĝia rando respondis al unu el la alfabetoj de Tlön. Tia estis la unua entrudiĝo de ĉi tiu fantazia mondo en la reala mondo.

Antaŭa priskribo tre similas Vikipedian logon. Ĉu ne?

… germana teologo, kiu en la frua deksepa jarcento priskribis la imagan komunumon de Rosae Crucis – komunumo ke aliaj fondis poste, imitante tion, kion li antaŭvidis.

Ĉu Borges antaŭdiris, ke homoj estontece plenumos liajn ideojn?

… post cent jaroj iu malkovros la cent volumojn de la Dua Enciklopedio de Tlön. 

Ĉu Vikipedio 2.0?

Tiam la angla kaj franca kaj eĉ hispana malaperos de la terglobo.

Ĉu Esperante Mondo?

Unu Metaforo por la Universo

Ĉefbildo: Babela Biblioteko laŭ Jamie Zawinski

La mallonga novelo “La Babela Biblioteko” estas metaforo por la universo, kiu fascinas matematikistojn.

“La universo (kiun aliaj nomas Biblioteko) konsistas el nedifinita, kaj eble senfina, nombro da sesangulaj galerioj …”.

En la rakonto, la argentina verkisto Jorge Luis Borges imagas bibliotekiston, kiu esploras la formon de sia biblioteko, la universo en kiu li vivas.

Borges kaj admirantinoj

Ĉu ĝi estas senfina? Ĉu ĝi estas finia, sed senlima? Ĉu tio eblas?

La aliroj de Borges estas tiel profundaj kaj kreemaj, ke ili esploras iujn el la grandaj demandoj en matematiko, laŭ Marcus du Satoy, profesoro pri matematiko ĉe la Universitato de Oksfordo, kaj unu el la plej popularaj verkistoj kaj kolumnistoj de la Uniĝita Reĝlando pri la temo.

La grekoj opiniis en pratempoj, ke la Universo estas rotacia ĉiela sfero kun fiksaj steloj. En la 20a jarcento ni komprenis, ke la Universo povas esti finia, sed samtempe senlima.

Borges diras je la fino de la rakonto: “Mi kuraĝas sugesti la solvon de la malnova problemo: la Biblioteko estas senlima kaj perioda.”

La verkisto klarigas en la teksto, ke se ni forlasas unu flankon de la biblioteko, ni reaperas aliflanke. Por ke tio estu ebla, necesas geometria formo nomata Toro (ne konfusi kun la nordia dio), la formo de konataj objektoj kiel ringbulko.

Universo kun Ringbulka formo (kiel Homero Simpson diris al Hawking)

Se iu estas ene de tiu ringbulko kaj komencas esplori ĝin, li perceptos la Universon kiel finhavan, sed samtempe la vojaĝo ne havas finon.

Tamen la ringbulka bildo funkcias nur kiel komenca proksimuma kalkulado al la mondo de Borges, ĉar la biblioteko havas multajn etaĝojn.

La verkisto priskribas kiel “kiam ni rigardas supren, ni vidas etaĝojn pliiĝantajn kaj kiam ni rigardas malsupren etaĝojn, kiuj malsupreniras”, en galerioj kunigitaj de centraj putoj.

Por Du Sautoy, “ni povas imagi ĉi tiujn formojn nur en kvar-dimensia spaco.”

La brita matematikisto klarigas sian konkludon jene:

“Se ni konsideras nur unu etaĝon de la biblioteko kaj marŝas orienten, tiam ni reaperas ĉe la komenca punkto en la okcidento.”

“Do ĉi tiuj du flankoj de la biblioteko povas kuniĝi por krei la formon de cilindro.”

“Sed se ni iros norden, ni revenos suden. Do la ekstremoj de la cilindro ankaŭ povas esti kunigitaj por krei toron aŭ ringbulkan formon.”

“Kaj estas tria direkto, en kiu ni povas iri, supren kaj malsupren. Kunigi ĉi tiujn finojn de la biblioteko postulas kvaran dimension. La rezulta formo de la Babela Biblioteko estas do toro en kvar dimensioj,” li diras Du Sautoy.

“Tio eksterordinaras por mi. En novelo Borges sukcesis krei formon, kiun ni ne povas fizike vidi.”

Du Sautoy kredas, ke Borges estas bonega ekzemplo de kunfandiĝo inter arto kaj scienco, kaj pli multaj matematikaj studentoj devas scii pri lia laboro. “Unu el la tragedioj de nia eduka sistemo estas, ke ni kupeigas fakojn kaj studentoj iras al matematikaj klasoj, poste al historio, poste al literaturo aŭ al muziko.” “Legante Borges ili povas kompreni, ke ekzistas multe pli da interligo inter ĉi tiuj aferoj ol ili imagas.”

Bedaŭrinde la ligo al la Esperanta traduko de ĉi tiu interesa rakonto estas rompita.

https://www.yksi.org/tekst/ald/borges_bdb-eo.html